Zaburzenie po stresie traumatycznym (Posttraumatic Stress Disorder, PTSD) jest zaburzeniem lękowym,  które pojawia się w reakcji na przeżycie lub bycie świadkiem traumatycznego zdarzenia. Ze zdarzeniem traumatycznym mamy do czynienia w sytuacji związanej z zagrożeniem życia lub zagrożeniem fizycznej integralności, np. podczas walk wojennych, katastrof naturalnych, ataków terrorystycznych, poważnych wypadków, napastowania fizycznego  i seksualnego w dzieciństwie lub w dorosłości. Większość osób, które doświadczyły traumatycznego zdarzenia po pewnym czasie powraca do normalnego funkcjonowania, jednakże u pewnej grupy ludzi reakcje stresowe nie zanikają, a czasami nawet przybierają na sile. Właśnie te osoby są szczególnie narażone na PTSD.

 

Osoby z PTSD doświadczają trzech rodzajów symptomów. Po pierwsze w sposób utrzymujący odtwarzają traumatyczne zdarzenie. Dla przykładu zaczynają denerwować się w efekcie konfrontacji ze zdarzeniem, które przypomina im jakiś aspekt zdarzenia traumatycznego lub zaczynają myśleć o traumatycznym zdarzeniu w trakcie wykonywania innych czynności. Po drugie uporczywie unikają bodźców skojarzonych z traumą, np. unikają miejsc i ludzi powodujących przypomnienie traumy. Po trzecie pozostają nadmiernie czujni, łatwo wybuchają gniewem, mają trudności z koncentracją.

Obecnie wiadomo już, że doświadczaniu PTSD towarzyszą wyraźne zmiany biologiczne. Obraz PTSD jest dodatkowo komplikowany poprzez fakt, że zaburzenie to może współwystępować z innymi zaburzeniami psychicznymi, np. depresją, uzależnieniem od substancji psychoaktywnych, problemami z pamięcią itp. Wymienione powyżej problemy mogą prowadzić do upośledzenia funkcjonowania psychospołecznego osoby, doprowadzając m.in. do destabilizacji życia zawodowego, pojawienia się problemów małżeńskich czy problemów rodzinnych.

W leczeniu PTSD wykorzystywana jest psychoterapia (terapia opierająca się na rozmowie) oraz farmakoterapia. Istotne znaczenie dla redukcji symptomów długoterminowych ma podejmowanie wczesnej interwencji. Niestety wielu ludzi nie wie, że doświadcza symptomów PTSD, a przez to nie poszukuje specjalistycznej pomocy. Prezentowany tekst ma na celu przybliżenie zagadnienia PTSD oraz sposobów jego leczenia.

W jaki sposób rozwija się PTSD?

PTSD powstaje w efekcie przeżycia lub bycia świadkiem traumatycznego zdarzenia. Około 60% mężczyzn i 50% kobiet doświadcza w swoim życiu zdarzeń traumatycznych. Większość spośród tych osób na klika dni lub tygodni po zdarzeniu traumatycznym doświadcza symptomów PTSD. Nadal nie są znane powody dla których symptomy PTSD u jednych osób są bardziej dotkliwe i długotrwałe niż u innych. Przypuszcza się, że za taki stan rzeczy odpowiadają czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne warunkujące rozwój PTSD.

Jakie są symptomy PTSD?

Symptomy PTSD mogą pojawić się natychmiast po traumatycznym zdarzeniu, jednakże PTSD może być zdiagnozowane dopiero wtedy, gdy jego symptomy utrzymują się co najmniej przez miesiąc, prowadząc do stanów wyczerpania i dystresu oraz wpływając negatywnie na życie zawodowe i/lub prywatne osoby. Kryteria diagnostyczne PTSD  obejmują trzy kategorie symptomów: utrzymujące się doświadczanie traumy, uporczywe unikanie bodźców skojarzonych z traumą  i towarzyszące mu zmniejszenie reaktywności oraz utrzymujące się objawy pobudzenia psychofizjologicznego.

Utrzymujące się doświadczanie traumy:

Istnieje wiele sposobów ponownego odtwarzania traumy. Przykre wspomnienia związane z traumatycznym wydarzeniem mogą powracać w najmniej spodziewanych dla jednostki sytuacjach. Wspomnienia o zdarzeniu traumatycznym może wyzwalać kontakt z nagłymi zdarzeniami podobnymi do sytuacji traumatycznej. Dla przykładu: weteran wojenny słyszy strzał gaźnika, ofiara wypadku samochodowego przejeżdża obok innego wypadku, ofiara gwałtu widzi wiadomość na temat napaści na tle seksualnym. Przykre wspomnienia związane z traumatycznym wydarzeniem mogą prowadzić do reakcji emocjonalnych i/lub fizjologicznych. Czasami wspomnienia wydają się tak bardzo rzeczywiste, jak gdyby samo zdarzenie traumatyczne działo się ponownie. Zjawisko takie opisywane jest jako nagłe nawroty urazu (flashback). Rezultatem utrzymującego się doświadczenia traumy może być intensywny lęk, poczucie bezradności i przerażenie.

Uporczywe unikanie bodźców skojarzonych z traumą:

Osoby z PTSD starają się unikać wszelkiego typu bodźców, które wyzwalają wspomnienia zdarzeń traumatycznych. Mogą unikać m.in.: przebywania w pobliżu miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie traumatyczne, oglądania programów, wiadomości, reportaży dotyczących podobnych zdarzeń, dźwięków, zapachów, ludzi, którzy przypominają im o zdarzeniu traumatycznym.

Niektórzy ludzie, aby nie myśleć o zdarzeniu traumatycznym, podejmują celowe zabiegi rozpraszania się, tj. koncentrowania się na obiektach i osobach nie związanych z doświadczoną traumą.

Innym sposobem na unikanie bodźców skojarzonych z traumą jest uczucie obojętności lub chłodu wobec innych. Osoby doświadczające PTSD mogą mieć trudności z właściwym rozpoznawaniem i okazywaniem swoich uczuć wobec innych. Mogą przejawiać małe zainteresowanie działaniami, które dawniej sprawiały im przyjemność. U niektórych osób mogą pojawić się problemy związane z niemożnością przypomnienia sobie i mówienia o ważnych aspektach traumy. Dla osób doświadczających PTSD charakterystyczne jest także poczucie ograniczonej perspektywy czasowej. Osoby takie wierzą, że ich życie będzie krótsze niż życie innych ludzi, że nie zrealizują własnych celów (np. nie osiągną sukcesu zawodowego, nie założą rodziny) itp.

Objawy pobudzenia fizjologicznego:

Osoby doświadczające PTSD mogą odczuwać zwiększone pobudzenie fizjologiczne. Zjawisko to może manifestować się poprzez trudności z zasypianiem lub snem, drażliwość lub wybuchy gniewu, trudności z koncentracją. Osoby z PTSD mogą przejawiać nadmierną czujność oraz obserwować w swoim zachowaniu nasilone, nieadekwatne reakcje przestrachu.

Jak powszechne jest PTSD?

Szacuje się, że w populacji Amerykanów na przestrzeni całego życia 6,8% osób doświadczy PTSD. Kobiety (9,7%) są ponad dwukrotnie bardziej narażone na pojawienie się PTSD niż mężczyźni (3,6%). Każdego roku około 3,6% dorosłych Amerykanów (tj. 5,2 mln osób) doświadcza symptomów PTSD. Oznacza to, że zaburzenie to rozwija się jedynie u niewielkiej liczby osób, które doświadczyły w swoim życiu zdarzenia traumatycznego. Szacuje się że pośród osób, które doświadczyły zdarzenia traumatycznego, PTSD rozwija się u około 8% mężczyzn i 20% kobiet. Około 30% przypadków PTSD przyjmuje formę chroniczną.

Pośród zdarzeń traumatycznych prowadzących do pojawienia się PTSD u mężczyzn wymienia się gwałt, doświadczenia wojenne, porzucenie w dzieciństwie oraz fizyczne znęcanie się w dzieciństwie. Z kolei pośród zdarzeń traumatycznych prowadzących do pojawienia się PTSD u kobiet wymienia się gwałt, molestowanie seksualne, napaść fizyczną, grożenie bronią oraz fizyczne znęcanie się w dzieciństwie.

PTSD jest bardziej powszechne w grupach „podwyższonego ryzyka”, np. u żołnierzy. Szacuje się, że spośród osób, które służyły w Wietnamie około 30% mężczyzn i kobiet doświadczyło symptomów PTSD. Dodatkowo, około 20 do 25% weteranów wojny w Wietnamie doświadczyło symptomów PTSD w późniejszym okresie swojego życia. Więcej niż połowa mężczyzn i prawie połowa kobiet, weteranów wojny w Wietnamie, doświadczyła symptomów ostrej reakcji na stres. PTSD zaobserwowano także w grupie weteranów innych wojen. Szacuje się, że zaburzenie to dotknęło około 10% weteranów wojny w Zatoce Perskiej, 6 do 11% żołnierzy biorących udział w misji w Afganistanie oraz 12 do 20% żołnierzy służących w Iraku.

Kto jest najbardziej narażony na PTSD?

U większości osób, które doświadczyły zdarzeń traumatycznych nie wystąpi PTSD. Ryzyko pojawienia się tego zaburzenia wzrasta u osób które:

  • doświadczyły (lub były świadkami) zdarzenia traumatycznego,
  • w trakcie zdarzenia traumatycznego doświadczyły poważnych obrażeń,
  • doświadczyły długotrwałego lub bardzo dotkliwego zdarzenia traumatycznego,
  • znalazły się (lub widziały swoich najbliższych) w bezpośrednim niebezpieczeństwie,
  • podczas jakiegoś zdarzenia doświadczyły dotkliwych, negatywnych emocji lub doświadczyły ataku paniki,
  • podczas zdarzenia traumatycznego czuły się bezsilne i nie mogły pomóc sobie lub swoim najbliższym.
  • Ryzyko pojawienia  się symptomów PTSD jest większe dla kobiet oraz osób, które:
  • uprzednio przeżyły już traumatyczne zdarzenie,
  • mają problemy ze zdrowiem psychicznym,
  • są mniej wykształcone,
  • są młodsze,
  • nie odczuwają wsparcia ze strony innych,
  • przechodzą etap stresujących zmian w swoim życiu.Jak długo utrzymują się symptomy PTSD?U większości ludzi symptomy PTSD ulegają złagodzeniu w ciągu pierwszego roku od zaistnienia zdarzenia traumatycznego, mogą ulegać złagodzeniu także pod wpływem leczenia. W nielicznych przypadkach symptomy PTSD mogą utrzymywać się przez całe życie. Szacuje się, że chroniczna forma tego zaburzenia rozwija się u około 30% osób doświadczających PTSD.Jakie inne zaburzenia mogą pojawić się u osób z PTSD?Funkcjonowanie psychospołeczne osób doświadczających symptomów PTSD często jest zaburzone. Osoby z tym zaburzeniem częściej niż osoby nie doświadczające PTSD pozostają bezrobotne, doświadczają rozpadu własnej rodziny (rozwodu lub separacji), doświadczają maltretowania ze strony współmałżonka. Dla przykładu doświadczający PTSD weterani z Wietnamu mieli wiele problemów rodzinnych i problemów w kontaktach interpersonalnych, doświadczali problemów związanych z zatrudnieniem a także często dokonywali aktów przemocy.Doświadczaniu PTSD towarzyszą wyraźne zmiany neurologiczne i fizjologiczne. PTSD może wiązać się ze stałymi zmianami neurobiologicznymi w centralnym i autonomicznym układzie nerwowym, m.in. zmianami w częstotliwości fal mózgowych, zmniejszeniem objętości hipokampa oraz nieprawidłową aktywacją ciała migdałowatego. Zarówno hipokamp jak i ciało migdałowate stanowią struktury zaangażowane w przetwarzanie i integrację wspomnień. Dowiedziono ponadto, że ciało migdałowate jest strukturą zaangażowaną w rozpoznawanie i inicjowanie reakcji w sytuacjach zagrażających.W leczeniu PTSD wykorzystuje się szereg różnych psychoterapii (terapie opierające się na rozmowie) i metod farmakologicznych. Nie ma jednego, najlepszego sposobu leczenia PTSD, jednakże niektóre rodzaje terapii zdają się wykazywać dobre rezultaty. Badania wskazują, że jedną z najskuteczniejszych metod leczenia PTSD jest terapia poznawczo-behawioralna. Terapia poznawczo-behawioralna zawiera szereg odmiennych, ale powiązanych ze sobą technik, m.in. restrukturyzację poznawczą, terapię ekspozycyjną, desensytyzację i przetwarzanie za pomocą wodzenia wzrokiem.Wielu ludzi potrzebujących pomocy ze względu na objawy PTSD obawia się zgłosić po pomoc. Co piąta osoba deklaruje, że nie zgłosi się po pomoc specjalistyczną ze względu na obawy o to, co powiedzieliby o niej inni ludzie. Co trzecia osoba deklaruje, że nie chciałaby aby inni ludzie wiedzieli, że korzystała z terapii. Jednakże prawie 50% osób twierdzi, że obecnie poszukiwanie pomocy specjalistycznej jest mniej zawstydzające niż było w przeszłości.W sytuacji, w której nie chcesz poddawać się diagnozie psychologicznej możesz zastosować „uważne czekanie”. Metoda ta polega na praktycznym wykorzystaniu zasady „poczekamy zobaczymy”. Jeśli zaczniesz czuć się lepiej bez niczyjej pomocy nie musisz szukać porady specjalisty. Jeśli w ciągu trzech miesięcy twoje symptomy nie ulegną osłabieniu, będziesz odczuwać napięcie, twoje życie zawodowe i/lub prywatne pogorszy się udaj się po pomoc do specjalisty.
  • W nielicznych przypadkach symptomy PTSD mogą być tak dotkliwe, że wymagają natychmiastowej specjalistycznej interwencji.
  • Jeśli myślisz, że doświadczasz symptomów PTSD możesz podjąć konkretne działania. Możesz skorzystać z konsultacji psychiatrycznej lub psychologicznej. Możesz omówić swoje symptomy z lekarzem pierwszego kontaktu itp.
  • Myślę, że doświadczam symptomów PTSD. Co mogę zrobić?
  • Jakie metody wykorzystywane są w leczeniu PTSD?
  • W grupie osób doświadczających PTSD odnotowuje się także wiele symptomów somatycznych. Zjawisko to jest powszechne dla zaburzeń związanych z obniżeniem nastroju oraz zaburzeń lękowych. Istnieją dane wskazujące, że PTSD może być związane z podwyższonym prawdopodobieństwem doświadczania chorób somatycznych. Obecnie trwają badania mające na celu określenie z jakimi chorobami somatycznymi może być związane PTSD.
  • PTSD może współwystępować z innymi zaburzeniami, m.in. depresją, zaburzeniami lękowymi lub uzależnieniem od substancji psychoaktywnych. U ponad połowy mężczyzn doświadczających PTSD zaobserwowano problemy z nadużywaniem alkoholu. Drugim co do częstości zaburzeniem współwystępującym z symptomami PTSD jest depresja, następnie zaburzenia zachowania i problemy z nadużywaniem narkotyków. Nieco mniej niż 50% kobiet z PTSD doświadcza również depresji. Drugim co do częstości zaburzeniem współwystępującym z PTSD w grupie kobiet są lęki specyficzne, lęki społeczne i problemy z nadużywaniem alkoholu.
  • Przebieg PTSD może zmieniać się w czasie. Symptomy tego zaburzenia nasilają się w pewnych okresach i zanikają bądź ulegają złagodzeniu w innych. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że w przypadku pewnych osób symptomy PTSD pozostają zarówno długotrwałe jak i dotkliwe. Niektórzy weterani wojenni, którzy przez całe życie deklarowali odczuwanie symptomów o umiarkowanym nasileniu doświadczają istotnego wzrostu natężenia symptomów po przejściu na emeryturę, przebyciu ciężkich chorób własnych lub współmałżonka, kontakcie z bodźcami przypominającymi o służbie wojskowej, np. zjazdami i rocznicami.
  • Przebieg PTSD może być różny dla różnych ludzi a także może ulegać zmianom w czasie. Zazwyczaj symptomy PTSD pojawiają się w niedługim czasie po wystąpieniu zdarzenia traumatycznego, jednakże mogą być one odroczone nawet o wiele lat.
  • W literaturze odnaleźć można dane wskazujące, że na pojawienie się PTSD bardziej narażeni są przedstawiciele mniejszości etnicznych, np. Afroamerykanie czy imigranci latynoamerykańscy. Przypuszcza się, że przedstawiciele mniejszości etnicznych są bardziej narażeni na kontakt ze zdarzeniami traumatycznymi niż biali. Dla przykładu, w Wietnamie biali rzadziej uczestniczyli w walkach niż Afroamerykanie, Latynoamerykanie czy rdzenni Amerykanie. Badacze nadal poszukują innych powodów dla występowania różnic w zakresie pojawiania się symptomów PTSD w różnych grupach etnicznych. Pochodzenie kulturowe lub etniczne może modyfikować sposób w jaki jednostka reaguje na pojawianie się zaburzeń typu PTSD. Dla przykładu, przedstawiciele jednych kultur mogą chętniej, niż przedstawiciele innych kultur, rozmawiać o swoich problemach lub szukać pomocy.

Źródło: http://www.ptsd.va.gov/public/pages/what-is-ptsd.asp