Dzieci a relacjonowanie zdarzeń traumatycznych w mediach

Zależność pomiędzy percepcją przekazów medialnych a dystresem psychologicznym u dzieci jest istotnym problemem poruszanym w kontekście zdrowia publicznego (np. Libow, 1992). Pomimo że badacze dokonali opisu psychologicznych konsekwencji traumy doświadczanej przez dzieci, w tym także zaburzeń po stresie traumatycznym, mniej wiadomo na temat tego, jakie są wśród dzieci będących ofiarami i świadkami krótko i długotrwałe konsekwencje prezentowania w mediach relacji dotyczących tragedii. Celem poniższego zestawienia danych jest dokonanie syntezy istniejących badań na ten temat, tak aby dziennikarze, redaktorzy, wydawcy i opiekunowie dzieci mogli podejmować oparte o wyniki badań decyzje. Prezentowane zestawienie może stanowić pomoc w przygotowywaniu informacji. Pomimo że zestawienie to nie jest napisane bezpośrednio dla rodziców i dzieci może stanowić pomocne źródło informacji dla rodzin i klinicystów w celu podjęcia decyzji na temat percepcji  przez dzieci informacji prezentowanych w mediach.

Uwaga: Zapoznawanie się z informacjami na temat okrucieństwa, katastrof, klęsk żywiołowych, kataklizmów i przestępstw z pewnością może dotykać większość ludzi. Doświadczanie przez dzieci tolerowalnych, ale nieprzyjemnych uczuć (np. smutku, złości, bezradności, strachu, zmartwienia i obawy) pojawiających się w odpowiedzi na tego typu informacje wskazuje na przejawianie współczującego i empatycznego stanowiska wobec świata. Reakcje takie nie muszą koniecznie być problematyczne, o ile nie zakłócają funkcjonowania albo nie stają się nie do zniesienia.

Dzieci są uważnymi odbiorcami nadawanych w mediach komunikatów dotyczących masowych tragedii

Retrospektywne relacje dzieci i ich rodziców wskazują, że dzieci częściej zapoznają się z wiadomościami po zaistnieniu tragedii niż w innych okresach czasu:

Trzy do pięciu dni po atakach 11 września wykorzystując metodę losowego generowania numerów (random digit dialing) skontaktowano się z grupą 560 dorosłych (Schuster i in., 2001). 170 spośród respondentów zostało zidentyfikowanych jako opiekunowie dzieci w wieku 5-18 lat. Rodzice relacjonowali, że 11 września ich dzieci oglądały sprawozdania telewizyjne na temat ataku średnio przez trzy godziny, w tym 8% dzieci nie oglądało w ogóle relacji telewizyjnych, 33% dzieci oglądało relacje telewizyjne przez godzinę lub mniej, 36% dzieci oglądało relacje telewizyjne przez 2 do 4 godzin, a 23% dzieci oglądało relacje telewizyjne pięć i więcej godzin. Starsze dzieci oglądały więcej relacji telewizyjnych z ataku w porównaniu do młodszych dzieci. Jedynie 34% rodziców deklarowało, że zakazali swoim dzieciom oglądać sprawozdania z ataku.

Miesiąc do dwóch miesięcy po atakach 11 września wykorzystując procedurę losowego generowania numerów skontaktowano się z grupą 1008 dorosłych Amerykanów (Stuber i in., 2002). 112 respondentów zostało zidentyfikowanych jako opiekunowie dzieci w wieku 4-17 lat. 81% rodziców relacjonowało, że ich dzieci oglądały telewizyjne sprawozdania z ataków 11 września w tygodniu następującym po tragedii. 26% rodziców oszacowało, że ich dzieci oglądały relacje na temat ataków więcej niż 4 godziny dziennie.

Dwa lata po wybuchu bomby w Oklahoma City, 69 dzieci retrospektywnie relacjonowało, że wraz z upływem czasu od tragedii zmieniał się ich sposób konsumpcji informacji (Pfefferbaum i in., 2000). Stosownie  do ich wspomnień w okresie przypadającym na 7 dni przed atakiem 10% dzieci zapoznawało się ze sprawozdaniami telewizyjnymi, a 6% dzieci zapoznawało się ze sprawozdaniami drukowanymi, podczas gdy po ataku 55% dzieci zapoznawało się ze sprawozdaniami telewizyjnymi, a 26% dzieci zapoznawało się ze sprawozdaniami drukowanymi.

Wywiady przeprowadzone z grupą 80 uczniów szkół podstawowych miesiąc po przerwaniu ognia w wojnie w Zatoce Perskiej wykazały, że aby pozostać poinformowanymi na temat wojny dzieci oglądały umiarkowaną ilość doniesień medialnych na temat ofiar (Hoffner i Haefner, 1994). Dzieci, które czuły się osobiście bardziej podatne i poruszone wyraziły większe zainteresowanie informacjami o neutralnym/podstawowym charakterze, ale nie były zainteresowane sprawozdaniami na temat ofiar. Ponadto ta grupa dzieci chętniej niż grupa dzieci mniej podatnych i poruszonych unikała sprawozdań na temat wojny. Ten wynik wskazuje, że dzieci w sposób selektywny wybierały typ relacji medialnych, z którymi zapoznawały się w celu zrozumienia wojny i rozbudowania poczucia bezpieczeństwa.

Badanie na grupie 1349 dzieci przeprowadzone 21 dni po zamordowaniu prezydenta Kennedy’ego udokumentowało wzrost oglądalności sprawozdań telewizyjnych związanych z tragedią (Sigel, 1965). Zgodnie ze swoimi wspomnieniami 98% dzieci oglądało telewizję w trakcie weekendu, w którym doszło do zabójstwa prezydenta, a 82% z nich oglądało telewizję więcej niż zazwyczaj. Największy wzrost oglądalności telewizji zaobserwowano w grupie dzieci starszych oraz w grupie dziewczynek. Oglądanie telewizji pomogło dzieciom zdobyć wiedzę na temat zdarzeń, które miały miejsce w dzień zabójstwa.

Dystres związany z przeżywaniem traumy i percepcją programów informacyjnych u dzieci wydają się powiązane zarówno w kontekście bezpośrednich jak i długotrwałych następstw katastrofy:

W badaniu grupy 51 dzieci i adolescentów przeprowadzonym w trakcie wojny w Kuwejcie wykazano, że osoby, które oglądały w telewizji więcej obrazów przedstawiających okaleczanie przejawiały więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym (Thabet, Abed i Vostanis, 2004).

7 tygodni po ataku bombowym w Oklahoma City badanie grupy liczącej przeszło 2000 dzieci wykazało istnienie pozytywnej zależności pomiędzy ekspozycją na sprawozdania telewizyjne dotyczące tragedii i symptomy zaburzenia po stresie traumatycznym (Pfefferbaum i in., 2001).

7 tygodni po ataku bombowym w Oklahoma City badanie potrzeb klinicznych (clinical needs assessment) grupy 3218 dzieci i nastolatków wykazało istnienie pozytywnej zależności pomiędzy ekspozycją na sprawozdania telewizyjne dotyczące tragedii i symptomy zaburzenia po stresie traumatycznym (Pfefferbaum i in., 1999b).

W przeprowadzonym dwa lata po zamachu bombowym badaniu grupy 88 dzieci zamieszkujących w zasięgu 100 mil od Oklahoma City wykazano, że dzieci, które oglądały więcej sprawozdań telewizyjnych lub czytały więcej sprawozdań prasowych dotyczących tragedii relacjonowały więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym (Pfefferbaum i in., 2003).

W przeprowadzonym dwa lata po zamachu bombowym badaniu grupy 69 dzieci zamieszkujących w zasięgu 100 mil od Oklahoma City wykazano, że w oparciu o stopień (extent) natężenia ekspozycji na prezentowane w telewizji, radio i prasie sprawozdania dotyczące tragedii możliwe było przewidywanie symptomów zaburzenia  po stresie traumatycznym (Pfefferbaum i in., 2000).

Trzy do pięciu dni po atakach 11 września wykorzystując procedurę losowego generowania numerów skontaktowano się z grupą 560 dorosłych (Schuster i in., 2001). 170 spośród wszystkich respondentów zidentyfikowano jako opiekunów dzieci w wieku 5-18 lat. W grupie dzieci, którym rodzice nie ograniczali czasu oglądania telewizji zaobserwowano pozytywną zależność pomiędzy liczbą godzin spędzonych na oglądaniu relacji telewizyjnych i liczbą doświadczanych symptomów stresu. Co ciekawe, zaobserwowano także pozytywną zależność pomiędzy liczbą godzin spędzonych na oglądaniu telewizji i liczbą godzin poświęconych rodzinnej dyskusji na temat ataków.

W badaniu grupy 176 rodziców i 47 dzieci począwszy od wieku przedszkolnego aż po szóstą klasę przeprowadzonym w Waszyngtonie miesiąc po atakach 11 września zaobserwowano zależność pomiędzy stopniem natężenia ekspozycji na sprawozdania w mediach i dystresem u dzieci (Philips, Scheibelhut i Prince, 2003).

Cztery do pięciu miesięcy po atakach 11 września poprzez procedurę losowego generowania numerów skontaktowano się z grupą 2001 dorosłych mieszkańców Nowego Jorku (Fairbrother, Stuber, Galea, Fleischman i Pfefferbaum, 2003). 434 osoby z tej grupy zidentyfikowano jako opiekunów dzieci w wieku 4-17. Zgodnie z relacjami rodziców 86% dzieci widziało samoloty uderzające w wieże, 87% dzieci widziało upadek wież, 87% dzieci widziało ludzi uciekających z chmury dymu i gruzów, 48% dzieci widziało ludzi wypadających lub wyskakujących z wież a 77% dzieci widziało, co najmniej trzy spośród tych czterech obrazów. Zaobserwowano pozytywną zależność pomiędzy obejrzeniem przynajmniej trzech spośród tych czterech obrazów i doświadczeniem ciężkiej lub bardzo ciężkiej reakcji po stresie traumatycznym (posttraumatic stress reaction).

W jednym opisie przypadku omawiano przypadek 11 letniego chłopca, u którego po obejrzeniu sprawozdań telewizyjnych z ataków 11 września rozwinęło się zaburzenie po stresie traumatycznym i wielka depresja (Duggal, Berezkin i John, 2002).

Podsumowanie:

Istnieje pozytywna zależność pomiędzy ekspozycją na prezentowane w mediach sprawozdania z tragedii z symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym w grupie dzieci. Jednakże brakuje danych umożliwiających udzielenie odpowiedzi na szereg ważnych pytań: czy doznające uczucia przykrości dzieci zapoznają się z większą liczbą prezentowanych w mediach sprawozdań na temat tragedii?; czy mają rodziców, którzy doświadczają dystresu i poszukują w mediach tego typu wiadomości?; czy zapoznawanie się z wiadomościami powoduje dystres?; czy zapoznawanie  się z wiadomościami działa jak czynnik przypominający traumatyczne zdarzenie (traumatic reminder) i wydobywający uprzednio istniejący dystres?; czy istnieje jakiś inny mechanizm przyczynowy, który jest odpowiedzialny za zaobserwowaną zależność?

Inne powiązane czynniki

Dzieci, które są „osobiście dotknięte” przez zdarzenie mogą być bardziej narażone:

Dzieci z Oklahomy, które znały kogoś, kto został zabity w trakcie ataku bombowego miały większe trudności z uspokojeniem się po obejrzeniu prezentowanych w telewizji relacji związanych z atakiem bombowym w porównaniu do dzieci, które nie doświadczyły osobistej straty (Pfefferbaum i in., 1999a; Pfefferbaum i in., 1999c).

Dzieci, które obawiały się, że ktoś przez nie kochany ucierpiał w trakcie tragedii podczas zapoznawania się z prezentowanymi w mediach relacjami dotyczącymi tragedii mogą być bardziej narażone na doświadczanie dystresu. Według raportów przygotowanych przez rodziców 179 dzieci miesiąc po atakach 11 września, dzieci które obawiały się, że kochane przez nie osoby zginęły w tragedii zapoznawały się z większą liczbą prezentowanych w mediach relacji dotyczących tragedii i przejawiały więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym (Saylor, Cowart, Lipovsky, Jackson i Finch, 2003).

Dodatkowych, acz niejednoznacznych, dowodów na poparcie powyższej tezy dostarczyło badanie 153 dzieci przeprowadzone w okresie 5 do 7 tygodni po eksplozji promu kosmicznego Challenger. Dzieci zamieszkujące na Wschodnim Wybrzeżu relacjonowały doświadczanie większej liczby symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym niż dzieci zamieszkujące na Zachodnim Wybrzeżu (Terr i in., 1999). Postuluje się, że na uzyskany wynik w sposób istotny mogły wpłynąć związki osobiste, ponieważ uczniowie ze Wschodniego Wybrzeża oglądali to zdarzenie na żywo, a będący na pokładzie nauczyciel pochodził z New Hampshire.

W badaniu dzieci przeprowadzonym po zabójstwie prezydenta Kennedy’ego zaobserwowano wyższe rozpowszechnienie symptomów dystresu pośród wspieranych przez prezydenta dzieci Afroamerykańskich oraz wśród dzieci, które deklarowały swoją chęć głosowania na demokratów (Sigel, 1965).

Wiek może wpływać na charakter ekspozycji i na reakcję na nią:

Według  raportów przygotowanych przez rodziców 179 dzieci miesiąc po atakach 11 września starsze dzieci i chłopcy zapoznawali się z większą liczbą prezentowanych w mediach informacji dotyczących tragedii i przejawiali więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym (Saylor i in., 2003).

Wywiady przeprowadzone z grupą 125 uczniów szkół podstawowych ujawniły, że starsi chłopcy byli grupą najchętniej oglądającą wiadomości telewizyjne, ale starsze dziewczynki były grupą najczęściej oceniającą wiadomości telewizyjne jako przerażające (Smith i Wilson, 2002). Starsze dzieci, w porównaniu do swoich młodszych kolegów, były bardziej zdolne do dokonywania opisów celów, jakim służą wiadomości telewizyjne i na prezentowanych im zdjęciach lepiej odróżniały prezenterów wiadomości i aktorów. Zaobserwowano pozytywną zależność pomiędzy ekspozycją na wiadomości telewizyjne i dziecięcymi oszacowaniami dla liczby zabójstw popełnianych w odległym mieście. Rezultaty sugerują, że wiadomości telewizyjne dla starszych dzieci stanowią materiał bardziej przerażający niż dla młodszych dzieci, ponieważ starsze dzieci lepiej rozumieją prezentowane im historie i po obejrzeniu wiadomości oszacowują ryzyko popełnienia przestępstw jako wyższe.

Specyficzne obrazy, niezależnie od tego czy są pozytywne, czy negatywne mogą być dla dzieci poruszające:

W badaniu grupy 51 dzieci i adolescentów doświadczających okupacji wojskowej w Kuwejcie dowiedziono, że osoby które obejrzały w telewizji większą liczbę obrazów prezentujących okaleczenia relacjonowały doświadczanie większej liczby symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym (Nader i in., 1993).

Według raportów przygotowanych przez rodziców 179 dzieci miesiąc po atakach 11 września istniała pozytywna zależność pomiędzy ekspozycją na prezentowane w telewizji, prasie lub Internecie sprawozdania dotyczące tragedii i symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym, niezależnie od tego czy oglądane materiały były pozytywne czy negatywne (Saylor i in., 2003). Pomimo, że do oceny obrazów negatywnych i pozytywnych autorzy badania wykorzystali metody maksymalnie uproszczone (np. mianem obrazu pozytywnego określano zdjęcie pomagającej innym sławnej osoby, zdjęcie prezydenta Busha wygłaszającego przemówienie do narodu, zdjęcie akcji ratunkowej albo ratowników), uzyskane wstępne dane pozwalają postawić interesujące pytania na temat wpływu jakości obrazów i charakteru sprawozdania na reakcje odbiorców.

Środek przekazu wiadomości może wpływać na formę reakcji:

Według raportów przygotowanych przez rodziców 179 dzieci miesiąc po atakach 11 września dzieci, które oglądały obrazy ataku w Internecie przejawiały więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym w porównaniu do dzieci, które widziały obrazy ataku w telewizji lub w prasie (Saylor i in., 2003).

W przeprowadzonym dwa lata po ataku bombowym badaniu grupy 88 dzieci zamieszkujących w obrębie 100 mil od Oklahoma City zaobserwowano istotną zależność pomiędzy ekspozycją na prezentowane w mediach relacje dotyczące tragedii i utrzymującymi się (enduring) symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym, które były silniejsze dla dzieci, które oglądały obrazy zamieszczone w drukowanych środkach przekazu w porównaniu do symptomów odczuwanych przez dzieci, które zapoznawały się z relacjami radiowymi (Pfefferbaum i in., 2003).

Podsumowanie

Pomimo  że wiele pytań pozostało bez odpowiedzi a uzyskane dowody są ograniczone, przeprowadzone dotychczas badania podejmujące problematykę prezentowania przez media relacji dotyczących tragedii i ich wpływu na dzieci wskazują, że:

Dzieci okazują się ważną grupą odbiorców informacji dotyczących tragedii, ponieważ w badaniach retrospektywnych relacjonują wzrost konsumpcji informacji następujący po tragedii. Jednakże szczegółowe dane dotyczące nawyków związanych z oglądaniem przekazów medialnych po zaistnieniu tragedii powinny być dokładnie przeanalizowane z wykorzystaniem precyzyjnej metodologii.

W grupie dzieci istnieje pozytywna zależność pomiędzy relacjonowaną ekspozycją na prezentowane w mediach sprawozdania dotyczące tragedii i relacjonowane symptomy zaburzenia po stresie traumatycznym. Wynik ten utrzymywał się zarówno w sytuacji badania natychmiastowych jak i długoterminowych następstw zdarzeń traumatycznych i był niezależny od tego, czy dzieci były bezpośrednio narażone na zdarzenie traumatyczne. Jednakże opisywany efekt jest stosunkowo słaby, a w kontekście relacjonowania symptomów PTSD inne czynniki okazują się znacznie bardziej istotne.

Oglądanie w telewizji relacji z katastrofy na żywo i jednoczesne uczucie osobistego związku z kimś zaangażowanym w tę katastrofę wydaje się wzmacniać u dzieci zależność pomiędzy ekspozycją na prezentowane w mediach sprawozdania z tragedii a symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym.

Empiryczne podstawy opracowywane w celu zrozumienia, jak czynniki takie jak wiek, płeć, specyficzna treść przekazu i środek przekazu wpływają na pojawianie się u dzieci i adolescentów związanego z traumą dystresu będącego skutkiem oglądania wiadomości dotyczących traumy są bardzo ograniczone, a niewielka liczba badań prowadzi do wstępnych wniosków.

W efekcie przeprowadzenia jednego badania dowiedziono, że oglądanie heroicznych lub pozytywnych obrazów nie prowadziło wśród dzieci do osłabienia zależności pomiędzy ekspozycją na prezentowane w mediach sprawozdania dotyczące tragedii a symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym. Co za tym idzie, obrazy tego typu nie mogą prowadzić do  pocieszenia lub przynosić dzieciom korzyści, jednakże niezbędne są replikacje powyższego badania.

Badania wskazują, że starsze dzieci i chłopcy relacjonują większy stopień ekspozycji na wiadomości telewizyjne i prezentowane w mediach sprawozdania z tragedii oraz więcej symptomów zaburzenia po stresie traumatycznym. Rodzice mogą żywić błędne przekonanie, że starsze dzieci i chłopcy są w stanie radzić sobie z oglądaniem stresujących obrazów w telewizji, Internecie lub w materiałach drukowanych lepiej niż dzieci młodsze i dziewczynki. Alternatywne wyjaśnienia dla uzyskanych wyników są następujące: (a) dzieci starsze w sposób bardziej jasny i klarowny niż dzieci młodsze komunikują swój dystres rodzicom i badaczom (b) dzieci starsze lepiej rozumieją wiadomości i w oparciu o nie generują dokładne lub niedokładne wnioski lub (c) dzieci starsze są bardziej podatne na dystres będący rezultatem zapoznawania się wiadomościami.

Obrazy oglądane w Internecie lub w prasie mogą wywoływać u dzieci więcej problemów niż obrazy oglądane w telewizji. Za wynik ten prawdopodobnie odpowiada długość czasu spędzanego przez dzieci na oglądaniu obrazów prezentowanych w poszczególnych rodzajach mediów. Aby móc dokonać jednoznacznych konkluzji niezbędne jest przeprowadzenie większej ilości badań.

Ograniczenia i sugestie dla dalszych badań

W omówionych w prezentowanym tekście badaniach wymagano od dzieci dokonywania retrospekcji na temat sposobu korzystania z mediów oraz dystresu odczuwanego w następstwie tragedii, w rezultacie czego uzyskano znaczne odchylenia wyników (considerable bias). Potrzebne są badania, w których dokonuje się bezpośrednich pomiarów nawyków związanych z zapoznawaniem się z przekazami medialnymi.

Starszym dzieciom może być łatwiej relacjonować swoje doświadczenia związane z oglądaniem i reagowaniem na wiadomości. W celu badania dziecięcych nawyków związanych z oglądaniem prezentowanych w mediach wiadomości powinny być wykorzystywane metody badawcze bardziej wrażliwe na czynniki związane z rozwojem dzieci (developmentally sensitive).

Niezbędne jest empiryczne określenie natężenia (extent) dystresu.

Wśród dzieci istnieje pozytywna zależność pomiędzy ekspozycją na prezentowane w mediach sprawozdania z tragedii i symptomami zaburzenia po stresie traumatycznym. Jednakże nadal nie jesteśmy w stanie udzielić jednoznaczniej odpowiedzi na następujące pytania: czy dzieci doznające uczucia przykrości poszukują w mediach sprawozdań na temat tragedii?; czy mają zestresowanych rodziców, którzy poszukują tego typu wiadomości?; czy oglądane wiadomości wywołują dystres, czy wiadomości działają jak czynnik przypominający zdarzenie traumatyczne i wpływają na przypominanie sobie istniejącego uprzednio dystresu?; czy istnieje jakiś mechanizm przyczynowy odpowiedzialny za wystąpienie tej zależności? W celu zobrazowania tej zależności i przygotowania informacyjnych sprawozdań dla praktyków niezbędne jest przeprowadzenie większej liczby badań.

Literatura cytowana:

Duggal, H. S., Berezkin, G. i John, V. (2002). PTSD and TV viewing of the World Trade Center. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 41, 494-495.

Fairbrother, G., Stuber, J., Galea, S., Fleischman, A. R. i Pfefferbaum, B. (2003). Posttraumatic stress reactions in New York City children after the September 11, 2001, terrorist attacks. Ambulatory Pediatrics, 3, 304-311.

Hoffner, C. i Haefner, M. J. (1994). Children’s news interest during the Gulf War: The role of negative affect. Journal of Broadcasting and Electronic Media, 38, 193-204.

Libow, J. A. (1992). Traumatized children and the news media: Clinical considerations. American Journal of Orthopsychiatry, 62, 379-386.

Nader, K. O., Pynoos, R. S., Fairbanks, L. A., Al-Ajeel, M. i in. (1993). A preliminary study of PTSD and grief among the children of Kuwait following the Gulf crisis. British Journal of Clinical Psychology, 32, 407-416.

Pfefferbaum, B., Nixon, S. J., Tivis, R. D., Doughty, D. E., Pynoos, R. S., Gurwitch, R. i in. (2001). Television exposure in children after a terrorist incident. Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes, 64, 202-211.

Pfeferbaum, B., Seale, T., McDonald, N., Brandt, E., Rainwater, S., Maynard, B. i in. (2000). Posttraumatic stress two years after the Oklahoma City bombing in youths geographically distant from the explosion. Psychiatry, 63, 358-370.

Pfefferbaum, B., Nixon, S. J., Tucker, P. M., Tivis, R. D., Moore, V. L., Gurwitch, R. H. i in. (1999c). Posttraumatic stress responses in bereaved children after the Oklahoma City bombing. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 38, 1372-1379.

Pfefferbaum, B., Nixon, S. J., Krug, R. S., Tivis, R. D., Moore, V. L., Brown, J. M. i in. (1999b). Clinical needs assessment of middle and high school students following the 1995 Oklahoma City bombing. American Journal of Psychiatry, 156, 1069-1074.

Pfefferbaum, B., Seale, T. W., Brandt, E. N. Jr., Pfefferbaum, R. L., Doughty, D. E. i Rainwater, S. M. (2003). Media exposure in children one hundred miles from a terrorist bombing. Annals of Clinical Psychiatry, 15, 1-8.

Pfefferbaum, B., Moore, V. L., McDonald, N. B., Maynard, B. T., Gurwitch, R. H. i Nixon, S. J. (1999a). The role of exposure in posttraumatic stress in youths following the 1995 bombing. Journal – Oklahoma State Medical Association, 92, 164-167.

Phillips, D., Scheibelhut, L. i Prince, S. (2003, April). Children’s responses to the terrorist attacks of September 11 th: An exploratory study. W: J. Lawrence Aber i D. Phillips (Chairs), The aftermath of September 11 th, 2001: Developmental effects and policy implications. Symposium conducted at the Biennial Meetings of the Society for Research in Child Development, Tampa, FL.

Saylor, C. F., Cowart, B. L., Lipovsky, J. A., Jackson, C. i Finch, A. J. Jr. (2003). Media exposure to September 11: Elementary school students’ experiences and posttraumatic symptoms. American Behavioral Scientist, 46, 1622-1642.

Schuster, M. A., Stein, B. D., Jaycox, L. H., Collins, R. L., Marshall, G. N., Elliott, M. i in. (2001). A national survey of stress reactions after the September 11, 2001, terrorist attacks. New England Journal of Medicine, 345, 1507-1512.

Sigel, R. S. (1965). Television and the reactions of schoolchildren to the assassination. W: B. S. Greenberg i E. B. Parker (red.), The Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis (s. 199-219). Stanford, CA: Stanford University Press.

Smith, S. L. i Wilson, B. J. (2002). Children’s comprehension of and fear reactions to television news. Media Psychology, 4, 1-26.

Stuber, J., Fairbrother, G., Galea, S., Pfefferbaum, B., Wilson-Genderson, M. i Vlahov, D. (2002). Determinants of counseling for children in Manhattan after the September 11 attacks. Psychiatric Services, 53, 815-822.

Terr, L. C., Bloch, D. A., Michel, B. A., Hong, S., Reinhardt, J. A. i Metayer, S. (1999). Children’s symptoms in the wake of Challenger: A field study of distant traumatic effects and an outline of related conditions. American Journal of Psychiatry, 156, 1536-1544.

Thabet, A. A. M., Abed, Y. i Vostanis, P. (2004). Comorbidity of PTSD and depression among refugee children during war conflict. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45, 533-542.

Źródło: http://dartcenter.org/content/children-and-media-coverage-trauma